Nieuwe publicaties

In de afgelopen maanden hebben we weer enkele rapporten over onze archeologische onderzoeken gepubliceerd:

• Bunschoten. Archeologische inventarisatie Bedrijvenpark De Kronkels Zuid. Bureauonderzoek in 2020. CAR-rapport 98.
• Amersfoort. Archeologisch onderzoek Voormalig ziekenhuisterrein De Lichtenberg. Proefsleuven najaar 2018. CAR-rapport 99.
• Amersfoort. Archeologisch onderzoek Emiclaerseweg 13. Proefsleuven voorjaar 2019. CAR-rapport 101.
• Amersfoort. Archeologische begeleiding Elisabethlocatie. Voorjaar 2019. CAR-rapport 102.
• Amersfoort. Archeologisch onderzoek De Stuwdam, naast nr. 14. Proefsleuven voorjaar 2019. CAR-rapport 103.
• Amersfoort. Archeologisch onderzoek parkeerplaats Dierenpark Amersfoort. Proefsleuven voorjaar 2019. CAR-rapport 104.
• Amersfoort. Archeologisch onderzoek Westelijke Ontsluiting - deelgebieden 4, 5 en 6. Proefsleuven zomer 2019. CAR-rapport 105.
• Bunschoten. Archeologisch onderzoek Abel Tasmanstraat. Proefsleuven voorjaar 2019. CAR-rapport 106.
• Soest. Archeologische inventarisatie Dalweg, politiebureau e.o. Bureauonderzoek voorjaar 2021. CAR-rapport 107.
• Amersfoort. Archeologisch onderzoek Sportfondsenbad. Proefsleuven voorjaar 2019. CAR rapport-108.
• Amersfoort. Archeologisch onderzoek Westelijke Ontsluiting - deelgebied 3. Proefsleuven en opgraving winter 2020. CAR-rapport 109.
• Amersfoort. Archeologische begeleiding Hogeweg 198. Voorjaar 20-19. CAR-rapport 110.

Je kunt de rapporten downloaden vanuit onze Google Drive.

Voorbeeld De Lichtenberg

Bij het proefsleuvenonderzoek op het voormalig ziekenhuisterrein De Lichtenberg (CAR 99) zijn de resten van één greppelstructuur opgegraven. Dit zijn mogelijk de resten van een loopgraaf uit de Tweede Wereldoorlog. In totaal zijn hier 114 metaalvondsten gedaan, waarvan 23 munten en 17 vondsten die gerelateerd zijn aan munitie. De aangetroffen hulzen zijn afkomstig van diverse legermachten. Waarschijnlijk is het onderzoeksgebied gebruikt voor het dumpen van oorlogsmateriaal (direct) na de Tweede Wereldoorlog.

Verder hebben we ook het overzicht van al onze publicaties bijgewerkt. Deze lijst kan je downloaden vanaf  onze website.

Af en toe moeten de fuikjes gedroogd worden

De eerste bewoners van Spakenburg woonden ter hoogte van de Spuistraat en Oude Schans. Dit ontdekten archeologen voorafgaand aan de bouw van een parkeergarage in 2014. De eerste bewoners leefden al van de visvangst. Meest spraakmakende vondst waren twee 15de eeuwse visfuiken. Archeologen hebben de resten opgegraven, onderzocht en geconserveerd.

Een visfuik bestaat uit meerdere delen: een schutwant en het fuiknet. De schutwant, ook wel visweer genoemd, is een raamwerk met een rechthoekig net met grove mazen. Het werd tussen enkele staken gespannen en liep door tot aan de bodem van het water. De schutwant diende om vis tegen te houden en de fuik in te leiden. Met een dergelijke fuik kon zowel schubvis als aal worden gevangen.

Het raamwerk is vermoedelijk gemaakt van berkenhout. Het maaswerk bestaat uit wilgentenen die aan elkaar zijn gevlochten. De fuikresnten zijn, inclusief het stuk veen waar ze op liggen, uitgegraven en meegenomen voor onderzoek. Restauratiebedrijf Restaura heeft de fuiken zorgvuldig schoongemaakt en behandeld. In de natte veenbodem blijft hout goed bewaard. Zodra het opgegraven is, rot het echter snel weg. Dankzij de behandeling blijft de fuik hopelijk nog 500 jaar bewaard!

Afgelopen week was de feestelijke overdracht van de fuiken aan de Gemeente Bunschoten. De komende tijd staan de fuiken in de hal van het gemeentehuis van Bunschoten. Zodra Museum Spakenburg plek heeft, verhuizen de fuiken daar heen.

Ansichtkaart uit 1940 toont de havenmonding in Spakenburg, waar fuiken te drogen hangen.

Archeoloog in de klas

In samenwerking met de Gemeente Bunschoten biedt het CAR alle basisscholen in de gemeente Bunschoten de mogelijkheid om een archeoloog in de groepen 7 en 8 te ontvangen. Vorige week heeft een van de stadsarcheologen van alles verteld over de Middeleeuwen aan groep 7 en 8 van de School met de Bijbel in Eemdijk. De kinderen waren super enthousiast en zaten vol vragen. En uiteraard mochten ze zelf ook aan de slag met echte archeologische vondsten. Een geslaagde les. Ook interesse in een archeoloog in de klas? Stuur een mail naar archeologie@amersfoort.nl

Met onze neus in de boter …

Deze week wordt er een ondergrondse afvalcontainer geplaatst op de Botermarkt in Bunschoten. De Botermarkt ligt in het oude centrum van het middeleeuwse stadje, en daarom kijken de archeologen van het CAR mee met de graafwerkzaamheden.

Nog geen meter onder het
huidige straatniveau vinden we
een vloertje van plavuizen. 

Op een halve meter onder het huidige straatniveau komen we al de eerste funderingen tegen, en iets dieper vinden we ook een vloerniveau van mooie oranje plavuizen. Bovenop deze vloer ligt een mooi schoon kleipakket. Hoe komt die klei hier terecht? En waarom zitten er geen vondsten in? We vermoeden dat dit het restant is van een overstroming. Bij een overstroming wordt zand meegevoerd door het water, en klei bestaan uit hele kleine deeltjes zand. Mogelijk is de vloer van dit huisje ooit overstroomd geraakt; bijvoorbeeld bij een dijkdoorbraak.

Onder de vloer was een laag met veel houtskool zichtbaar. Zijn dit sporen van een brand? Als we aan brand in Bunschoten denken, komt meteen het jaar 1428 bij ons naar boven. In dat jaar werd het jonge stadje Bunschoten veroverd en platgebrand door bisschoppelijke troepen uit Utrecht. Bunschoten had namelijk voor de verkeerde machthebber gekozen. Of de brandlaag inderdaad met deze historisch belangrijke gebeurtenis te maken had, is moeilijk te bewijzen. Gelukkig vonden we de resten van een aardewerk potje in de laag. We gaan het aardewerk gauw wassen en onderzoeken; hopelijk kunnen onze aardewerkspecialisten er een mooie datering aan geven. Liefst 15^de eeuws!

De brandlaag is in het profiel te herkennen
aan de zwarte houtskoolspikkels.

Een Grape

"Zo'n 500 jaar geleden is in een klein plaatsje hier niet al te ver vandaan een (lood)bronzen ketel begraven..."
Het klinkt als een stripverhaal, alleen is het nu een keer een waargebeurd verhaal. Het CAR heeft tijdens een archeologische begeleiding in Spakenburg een loodbronzen grape gevonden. Een grape is een Middeleeuwse kooppot op drie poten. Dergelijke kookpotten worden wel vaker gevonden, maar zijn in deze omgeving niet eerder in (lood)brons aangetroffen. De grape was niet meer heel, ze is tijdens eerdere graafactiviteiten beschadigd en gebroken, desondanks zijn vrijwel alle scherven aangetroffen. De grape wordt nu gereinigd en geconserveerd door onze metaalspecialisten en kan te zijner tijd worden bezichtigd in de tentoonstellingsruimte van het CAR aan de Langegracht.

Klootschieten

De sport klootschieten is bij een groot aantal mensen onbekend. De naam doet vermoeden dat er met (!) of tegen de edele delen van de man  wordt geschoten. Gelukkig voor de man blijkt dit een misconceptie te zijn en is de sport in werkelijkheid helemaal niet zo schadelijk voor het klokkenspel. Het gaat namelijk om het zo ver mogelijk werpen van een met lood verzwaarde houten bal (kloot). Het spel lijkt eigenlijk nog het meest op golf, maar in plaats van een golfclub gebruik je een arm om de bal in zo min mogelijk worpen bij een vooraf afgesproken markant punt te krijgen.
Bij een opgraving aan de Dorpsstraat in Bunschoten hebben we zo'n houten, met lood verzwaarde, bal teruggevonden; een kloot! Dit is een leuk gegeven, aangezien het klootschieten al vanaf de 13de eeuw werd beoefend in Nederland. Het was lange tijd een erg populaire, maar schadelijke sport. Omdat er geregeld gebouwen, mensen en stadswallen beschadigd raakten door rondvliegende kloten, werd de sport in veel plaatsen verboden. Toch bleef de sport populair tot aan het begin van de gouden eeuw en werd er - illegaal - doorgespeeld. Een voorbeeld uit circa 1500 spreekt over een verbod op "clootschieten of andere wansturigheid, 't sy ook met stenen te werpen op verbeurte van dertig stuyver".
Zou er ook in Bunschoten een dergelijk verbod zijn geweest? Hebben we hier te maken met resten van een potje illegaal klootschieten?

Dorpsstraat Bunschoten

Het Centrum voor Archeologie heeft vorige week een klein onderzoek uitgevoerd aan de Dorpsstraat in Bunschoten. Qua archeologie viel het wat tegen deze keer, een waterput uit de 20e eeuw, een 19de eeuwse sloot en een ophogingslaag uit de 16e eeuw. Dit betekent wel dat de opdrachtgever, waarschijnlijk snel, kan starten met de bouw van zijn huis.

De oude Schans

In het centrum van Spakenburg, aan de oude Schans waar nieuwbouw komt, is deze week archeologisch onderzoek gestart. In één van de sleuven is een fuik uit de 15e eeuw blootgelegd.

Opgraving in Bunschoten-Spakenburg

Volgende week gaat het CAR een proefsleuf onderzoek uitvoeren in Bunschoten-Spakenburg. Op het terrein aan de oude haven stond tot voor kort bebouwing, deze is gesloopt en moet plaatsmaken voor een ondergrondse parkeergarage en een aantal nieuwe woningen en winkels. Het terrein zal door middel van een viertal proefsleuven worden onderzocht, met als doel een beeld te krijgen van de eventuele archeologische sporen en resten die zich hier in de bodem bevinden. Wie weet vinden de archeologen een voorganger van de haven of andere resten die verband houden met de eeuwenoude scheepvaart en visserij van Bunschoten-Spakenburg.

Een aantal winkels voor de sloop.

Het terrein na de sloop en dus vlak voor de opgraving.

Veenmonsters

Archeologen doen onderzoek naar alles wat in de bodem zit. En hoewel ze zich veelal bezig houden met het opgraven van oude funderingen, potjes, botten etc., kijken ze verder dan dat. Archeologen zijn namelijk niet alleen bezig met de vondsten, maar ook met de omgeving (context) waarin deze gevonden worden. Soms is dat een (verdwenen) huis uit de middeleeuwse binnenstad van Amersfoort, of een prehistorische boerderij op de dekzandruggen buiten de stad. Door niet alleen naar de vondsten te kijken, maar ook naar de context, leren we bijvoorbeeld waarom mensen op een bepaalde plek zijn gaan wonen, of juist, waarom ze er op een gegeven moment zijn vertrokken. Een van de redenen waarom mensen vroeger een gebied verlieten, was vernatting. Door de stijging van het grondwater werden akkers moeilijk te bewerken en hield men niet het hele jaar door droge voeten. Men trok dan naar hoger gelegen gebied. Zo ook de vroegste bewoners van het gebied ten noorden van Amersfoort. Het landschap van Bunschoten kenmerkt zich door vergezichten over groene weilanden, waar land bewerkt wordt en koeien grazen. We weten inmiddels dat het huidige Bunschoten is ontstaan tijdens de ontginningen rond 1200 (zie ook Scheplog van dinsdag 25 juni jl.). Voor die tijd is het gebied rond Bunschoten lange tijd te nat geweest om te wonen. Maar hoelang was dat zo? Wanneer ontstond deze vernatting? Het CAR is bezig met een onderzoekje hiernaar, aan de hand van veenmonsters. Veen ontstaat wanneer een gebied langzaam aan het vernatten is. Planten en bomen gaan dood en rotten weg. Duurt dit proces jarenlang, dan ontstaat er een heel pakket van dood organisch materiaal: veen. Op diverse plekken in Bunschoten heeft het CAR tijdens opgravingen veenmonsters genomen, om ze middels C14 datering te laten onderzoeken. We zijn vooral nieuwsgierig naar wanneer het veen is ontstaan, en dus wanneer het gebied onbewoonbaar raakte. Tot dat rond 1200 het land ontgonnen werd en er weer bewoning kwam in Bunschoten.

Op de foto zie je een veenpakket in het centrum van Bunschoten. De houten takken onderin zijn nog goed zichtbaar. De metalen bakken zijn in het profiel geslagen om een stukje van de bodem mee te kunnen nemen, voor onderzoek naar het veen, pollen etc.

Een oude woonterp in Bunschoten

De afgelopen weken heeft er een opgraving plaatsgevonden in een van onze buurgemeenten. Tijdens een door een archeologisch bedrijf uitgevoerd proefsleuvenonderzoek aan de Veenestraat in Bunschoten, is een verhoogde woonplaats uit de Late Middeleeuwen aangetroffen (ca. 13de eeuw). In de proefsleuven werden diverse paalsporen, dierengraven en afvalkuilen uit de 13de tot en met 20ste eeuw gevonden. Tijdens het onderzoek werd duidelijk dat een deel van het terrein in de Middeleeuwen is opgehoogd. Gezien de ligging van het plangebied is dit ook niet zo vreemd. De Veenestraat was namelijk een zogenaamde achterkade, tijdens de laat-middeleeuwse ontginningen in dit gebied. Bunschoten is rond 1200 ontgonnen, waarbij stukken moerasland middels een goede waterhuishouding werden omgezet in weiland en akkerland. Men ontgon vanaf een voorkade richting een achterkade. Zodra men dichter bij de achterkade kwam te werken, werden daar nieuwe boerderijen gebouwd, op kleine terpjes. Dergelijke woonterpjes zijn tegenwoordig nog goed zichtbaar in het landschap. Je ziet ze bijvoorbeeld nog langs de Zevenhuizerstraat in Bunschoten, maar ook langs de Zeldertseweg in Amersfoort. De vondsten gaven voldoende aanleiding om op een deel van het terrein een opgraving uit te voeren. Dit onderzoek heeft inmiddels ook plaatsgevonden. Op de foto’s is te zien hoe er onder meer enkele putten zijn gevonden: een 17de eeuwse bakstenen waterput, en een beerput vervaardigd uit een herbruikt wijnvat. Daarnaast kwamen nog meer paalkuilen en andere sporen aan het licht. Op dit moment worden alle gegevens door het onderzoeksbureau onderzocht, waarna ze vast met een mooi rapport komen over één van de oudste plekken van het huidige Bunschoten!

 

Archeologische begeleiding Bunschoten

Naar aanleiding van de geplande aanleg van een rotonde op de Amersfoortseweg en de daarbij gepaard gaande bodemverstorende werkzaamheden wordt er door de archeologen van de Gemeente Amersfoort een archeologische begeleiding uitgevoerd. Dit in verband met het mogelijk voorkomen van archeologische resten in de ondergrond. Een eerder aangelegde proefsleuf in het gebied heeft aangetoond dat de bodem onverstoord is gebleven door de eeuwen heen en dus archeologische resten niet uit te sluiten zijn.

Tevens is de Amersfoortseweg van oudsher een verbindingsweg geweest tussen Amersfoort en Bunschoten. Door de werkzaamheden zal deze weg vergraven worden en kan voor het eerst ónder de weg gekeken worden of hier nog overblijfselen te vinden zijn van deze oude weg.

Proefsleuven in Bunschoten

Deze week is een proefsleuvenonderzoek gestart in Bunschoten, deze keer in het buitengebied. Hoewel nu niet altijd meer goed zichtbaar, bevinden zich hier dekzandkopjes in de ondergrond, die afgedekt zijn met veen. Sommige van deze kopjes waren in de prehistorie (in drogere tijden) goed bewoonbaar.
Een kijken hoe dat bij deze locatie zit...

Bunschoten of Afrika?

Onder het toeziend oog van een aantal emoe's, springbokken en reeën, heeft het Centrum voor Archeologie onlangs een opgraving uitgevoerd.
Graven we tegenwoordig ook in Afrika?
Nee, dit was een klein project in Bunschoten.

Klaar!

Vandaag ronden we het veldwerk in Bunschoten al weer af. In de kleine sleuf hebben we een aantal kuilen gevonden met aardewerk en dierlijk botmateriaal (met name van runderen). Uit de gelaagdheid op het terrein kunnen we opmaken dat er in de Middeleeuwen (14de eeuw) al menselijke activiteiten plaatsvonden. Bewoningssporen hebben we niet gevonden, maar aangezien de proefsleuf op het achterterrein lag is dit niet zo vreemd; de bewoning zal zich direct aan de Dorpsstraat geconcentreerd hebben. Op het achterterrein vindt je dan eerder zaken als afvalkuilen en waterputten. Die afvalkuilen lijken we hier dan ook gevonden te hebben.

En wat een prachtig uitzicht op de stadsweide; wat loopt daar een vreemde vogel?

Bunschoten

Vandaag starten we een klein proefsleuvenonderzoek op een perceel langs de Dorpsstraat in de oude kern van Bunschoten.

Al snel worden de eerste sporen zichtbaar; niet altijd even makkelijk te zien in het veen en in de klei.

Botterkerkhof Bunschoten

Enkele maanden geleden zijn archeologen van het CAR de voormalige Zuiderzee bij Bunschoten -Spakenburg opgegaan om de locaties vast te stellen van enkele oude vissersboten (botters) die hier in de 20ste eeuw afgezonken zijn. Hier is op Scheplog toen uitgebreid verslag van gedaan. Inmiddels is gebleken dat men ook in Bunschoten zelf niet stil zit als het dit onderwerp betreft. Het botterkerkhof leeft in Bunschoten! Er is nu ook een website die de laatste ontdekkingen en stand van zaken rondom deze afgezonken botters presenteert. U kunt deze website vinden via http://www.wrakkenvanspakenburg.nu/

Hongdehemel

Spakenburg, het bekendste vissersdorp uit Midden-Nederland, heeft een metamorfose ondergaan. De Hongdehemel (de bijnaam van de Oud-Haven), bekend vanwege de vele oude vissersboten (botters) die er liggen, is afgelopen jaar opgeknapt. De haven, en met name de Spuisluis, vormden ooit onderdeel van de Grebbelinie. De oude sluis is al sinds de Tweede Wereldoorlog verdwenen, waarna in 1949 ook een deel van de havenkop is gedempt. Mede dankzij subsidie in het kader van het Grebbelinie boven water project is de havenkop weer in ere hersteld. De botters kunnen nu weer aanmeren in een schitterende authentieke haven, waar geen dode honden (zo is de bijnaam Hongdehemel ontstaan) en andere rotzooi in gedumpt wordt, zoals vroeger.



Bij de werkzaamheden zijn onder meer de kademuren vervangen, de haven iets vergroot en de bodem uitgegraven. Tijdens deze bodemwerkzaamheden heeft het Centrum voor Archeologie meegekeken. De hoop bestond, dat er resten van de oude kademuren en de vroegere havenbodem bewaard zouden zijn gebleven. Helaas is men in 1949 erg grondig geweest: de oude kademuren lijken volledig te zijn verwijderd en ook de havenbodem is schoongegraven (uitgebaggerd) alvorens hij is dichtgegooid. Er zijn daarom weinig archeologische vondsten gedaan.

Foto's opening: Pieter de Vos





Vanuit archeologisch oogpunt bracht het project misschien een minder grote schokgolf tot ontwikkeling dan het daverende kanonschot waarmee de vernieuwde haven afgelopen woensdagmiddag geopend werd; één van de weinige archeologische vondsten die uit de haven tevoorschijn kwam is meteen wel een heel bijzondere….. en toepasselijke!

Een bezoek aan Bunschoten in het kader van het Jaar van de Vrijwilliger!

Sinds 2009 is het Archeologisch Centrum betrokken bij de archeologie van Bunschoten. Wij hebben daar gegraven en het is de hoogste tijd om het bovengrondse eens te bezoeken. Eerst een bezoek aan het interessante museum aan de haven van Spakenburg. We krijgen een goede indruk van de geschiedenis van de landbouwer en natuurlijk van het leven van de visser. We sluiten de middag af met een zeiltocht met originele botter. Onze schipper vertelt honderd uit over zijn schip en het leven aan boord. Ook zit hij vol verhalen, allemaal echt gebeurd, heus waar!

Bunschoten - Dorpsstraat -2

Nog wat beelden uit Bunschoten: