We hebben vandaag met Team Archeologie een werkbezoek gebracht aan Nationaal Monument Kamp Amersfoort. Bedankt Floris van Dijk, voor de indrukwekkende rondleiding en verhalen.

Opgraving Horsterweg Leusden

Wij hebben in het najaar van 2019 een grote opgraving uitgevoerd aan de Horsterweg te Leusden. Het verslag van de opgraving is nu gepubliceerd. 

In de Late Prehistorie werden de hoger gelegen dekzandruggen in het Eemland en de Gelderse Vallei intensief bewoond. Dit geldt ook voor de dekzandrug waar het onderzoeksgebied ligt. We hebben bewoningssporen aangetroffen uit de Late IJzertijd (250-12 voor Chr.), die waarschijnlijk tot dezelfde nederzetting als het nabijgelegen Schammer hebben behoord. We hebben op het hoger gelegen deel van het terrein minimaal één erf uit de Late IJzertijd gevonden, met een reeks aan bijgebouwen, zoals opslagschuurtjes (zie afbeelding). Gezien de ruimtelijke verspreiding van de bijgebouwtjes, kunnen we aannemen dat de aangetroffen boerderij niet de enige is geweest. Het lijkt zeer waarschijnlijk dat direct buiten het onderzoeksgebied nog meer boerderijen hebben gelegen.

De aanwezigheid van minstens drie bijgebouwtjes in of op de rand van het vennetje doet vermoeden dat deze werd gebruikt voor de visvangst. Om droge voeten te houden op het erf was een sloot gegraven waarmee overtollig water afgevoerd kon worden. 

Bij de boerderij zullen akkers hebben gelegen, maar die hebben geen sporen nagelaten. Resten van wat men verbouwde hebben we ook niet aangetroffen, maar wel een complete maalsteen (zie afbeelding). Dit wijst erop dat er graan of vergelijkbare gewassen geteeld zijn. 

Omdat de sporen van de boerderij slecht bewaard zijn gebleven, weten we niet of een deel van het gebouw als stal in gebruik was. Schapen of geiten hield men in ieder geval wel; een tweetal spinklosjes voor het bewerken van wol en een aantal verbrande botresten tonen dit aan. 

De huisraad van de boerenfamilie bestond uit handgevormde potten van aardewerk. Vermoedelijk maakte men deze zelf. Eventuele voorwerpen van hout of metaal zijn in de zandige bodem niet bewaard gebleven. Al met al was men dus behoorlijk zelfvoorzienend. Maar er was ook contact met de buitenwereld; enkele maalsteenfragmenten zijn gemaakt van vulkanisch materiaal, zoals tefriet. Het is bekend dat maalstenen vanuit de Eifel in Noordwest Europa verhandeld werden, tot in het huidige Leusden aan toe.

Aan het begin van de jaartelling werd het gebied vermoedelijk te nat voor bewoning. De dekzandruggen raakten overgroeid met veen en bleef woeste grond tot in de Late Middeleeuwen. In die tijd lijkt men sloten te hebben graven om de waterhuishouding te verbeteren en het gebied weer te ontginnen. Sinds die tijd heeft het gebied continu een agrarisch gebruik gekend. 

In de Tweede Wereldoorlog werd het gebied opgenomen in de door de Duitse bezetters aangelegde Pantherstellung. De sporen hiervan hebben we aangetroffen in de vorm van een brede en diepe tankgracht die in een soort zigzag-patroon dwars door de weilanden en akkers heeft gelopen. Vrij snel na het einde van de oorlog werd de gracht weer gedicht en werd het agrarische landschap weer hersteld.

Verder lezen? Download dan hier het rapport. 

De Schammer - revisited

Afgelopen maandag zijn we begonnen met een opgraving in Leusden, bij de Horsterweg en vlakbij het terrein waar we enkele jaren geleden een grote hoeveelheid sporen en structuren uit de Bronstijd en IJzertijd hebben gevonden. Dit onderzoek heette De Schammer - naar het gelijknamige natuurgebied. Behalve natuur liggen hier nu ook hockeyvelden. De verwachting is dat we ook binnen het huidige onderzoek weer bewoningssporen uit de IJzertijd tegen gaan komen.

Stiekeme pizza's?

Vandaag gingen twee van onze archeologen kijken bij een sloopklusje in Leusden. Hier werd een oude schuur gesloopt en de archeologen gingen kijken of de locatie na de sloop geschikt was voor een klein archeologisch onderzoek. De kraanmachinist die aan het slopen was liet ons een verrassing zien. Achter een houten wand was deze oven tevoorschijn gekomen. Wat werd hier gebakken? En door wie? En waarom was de oven verstopt achter een wand?

Allemaal vragen die we waarschijnlijk niet kunnen beantwoorden. De schuur is inmiddels volledig gesloopt. Maar wie weet welke geheimen de bodem onder de schuur nog prijsgeeft!

Middagje oerbos

Een schitterende dag uitgekozen voor een bezoek aan het Oerbos van Jos Baselmans.

Oude knarren

Vakbroeders bij de RCE hebben een mooie vondst gedaan:
https://cultureelerfgoed.nl/nieuws/13000-jaar-oud-dennenbos-ontdekt

Resten uit de prehistorie.

Gisteren zijn we begonnen met een klein onderzoek in Leusden, op het terrein van Golfbaan De Hoge Kleij. Deze prachtige locatie, gelegen op de stuwwal, is niet alleen landschappelijk de moeite waard. Al in de prehistorie werd dit gebied door mensen gebruikt. Zo zijn er bijvoorbeeld meerdere grafheuvels bekend in dit gebied. En ook op deze plek vinden we resten uit de prehistorie. Gisteren hebben we al een aantal aardewerk scherven gevonden die vermoedelijk uit de IJzertijd dateren. Ik ben benieuwd  wat we vandaag gaan ontdekken…

 

 

De Schammer Leusden

In de periode 2007 - 2010 heeft in het gebied De Schammer een grootschalig archeologisch onderzoek plaatsgevonden. De resultaten van alle onderzoeken overstegen alle verwachtingen.
Het rapport van het archeologisch onderzoek De Schammer te Leusden is gepubliceerd. Een goed begin van 2014!

De Schammer opgravingen

De Schammer, vlakbij de oude kern van Stoutenburg in Leusden, heeft de afgelopen jaren een flinke verandering ondergaan. Er ligt nu een hockeycomplex, er zijn  wandel- en fietspaden aangelegd en er is meer ruimte voor water gecreëerd. Voordat deze ingrijpende plannen gerealiseerd konden worden, heeft het Centrum voor Archeologie er tussen 2007 en 2010 verscheidene archeologische onderzoeken uitgevoerd. Uit een voorafgaand bureauonderzoek was namelijk gebleken dat op deze locatie veel archeologische resten in de bodem konden zitten. Meteen nadat archeologen waren begonnen met het graven van lange smalle sleuven, bleek al dat die boordevol zaten met archeologische sporen. Vervolgens werden grote delen tussen die sleuven, waar de archeologische sporen zaten, helemaal opgegraven.

Verspreid over het opgravingsterrein zijn sporen aangetroffen die getuigen van bewoning uit de Steentijd, Bronstijd, IJzertijd, Late Middeleeuwen en Nieuwe Tijd (zie tijdlijn hiernaast). De sporen van palen, greppels, sloten, water- en afvalkuilen die de archeologen hebben aangetroffen behoorden aan ten minste 10 boerenerven, die zelf weer bestonden uit boerderijen en bijgebouwen. Na afloop van het archeologisch onderzoek zijn alle vondsten gewassen, bestudeerd en gedocumenteerd. Tezamen met alle gevonden sporen vertellen zij het tot nu toe onbekende verhaal van ruim 4000 jaar Schammer!

Om dit verhaal met het publiek te delen is er nu een kleine expositie over de opgraving in de Schammer gemaakt. In de ontvangstruimte van het Gemeentehuis Leusden is tot medio januari 2014 een selectie van de meest bijzondere archeologische vondsten van de Schammer te zien. Het Gemeentehuis Leusden is gevestigd op ’t Erf 1, te Leusden. De openingstijden zijn maandag tot en met vrijdag van 9:00 tot 17:00; op woensdag ook van 9:00 tot 20:00 uur.

De open dag op De Schammer werd goed bezocht.

Van Verlengde Maanweg naar Groene Zoom

In december 2011 heeft het CAR een proefsleuvenonderzoek uitgevoerd ter hoogte van het nieuwe tracé van de Verlengde Maanweg in Leusden zuid. Het onderzoeksgebied lag aan weerszijden van de Heiligenbergerbeek, tussen de Arnhemseweg en de Maanweg. Tijdens het onderzoek zijn enkele archeologische sporen aangetroffen, maar helaas geen bewoningsresten. Wel is goed zichtbaar geworden hoe de Heiligenbergerbeek vroeger stroomde; namelijk met veel meer meanders (bochten) dan tot voor kort het geval was. De afgelopen halve eeuw is de beek namelijk ‘recht getrokken’. Om de beek weer in oude glorie te herstellen, om zo meer water aan te kunnen en om meer ruimte voor flora en fauna te creëren, heeft de beek voorafgaand aan de aanleg van de nieuwe weg opnieuw een meander gekregen op deze plek. Wij nu over de nieuwe weg rijdt, krijgt een goed beeld van hoe het beeklandschap er vroeger heeft uitgezien. De weg heeft de toepasselijke naam Groene Zoom gekregen. Gisteren - woensdag 4 september - was de officiële opening van de nieuwe weg. Er waren enkele activiteiten voor de kinderen uit de buurt en er waren informatiestands van de organisaties die hebben meegewerkt in het ontwikkelingsproces van de weg. Het CAR was uitgenodigd om een kraampje in te richten en het toegestroomde publiek uitleg te geven over de archeologische vondsten die hier en in de omgeving zijn gedaan. Onze archeologen hebben twee uur lang bijna onafgebroken vragen beantwoord, van jong en oud! Een drukke, leuke en zonnige middag!

Rusthof

De afgelopen 1,5 week hebben we een klein onderzoek uitgevoerd bij begraafplaats Rusthof. De werkzaamheden vonden plaats pal naast het crematorium, in verband met de toekomstige uitbreiding hiervan. Voor de bouw van het huidige crematorium - in 2000 - hebben we ook al onderzoek gedaan - en toen bleken er sporen en vondsten uit de Late Middeleeuwen aanwezig te zijn.
Van een boerderijerf was geen sprake, maar we hadden toen wel het vermoeden dat er een Laat Middeleeuwserf in de buurt gelegen moest hebben. Daarom is nu - ter plekke van de geplande nieuwbouw - ook weer onderzoek gedaan. En ook nu zijn er sporen uit de Late Middeleeuwen gevonden, zoals greppels, maar ook nu weer niet het erf zelf. Mogelijk dat we bij toekomstige werkzaamheden meer geluk hebben.

Vondstmelding

Regelmatig melden zich mensen bij ons met vondsten die ze tijdens een wandeling of een veldverkenning gedaan hebben. Zo kwam er onlangs iemand langs met een handvol scherven uit het gebied De Treek in Leusden. Het blijkt te gaan om scherven uit de IJzertijd. We zijn altijd blij met dit soort meldingen, omdat ze ons inzicht geven over de verspreiding van vondsten in onze regio. Door dit goed vast te leggen krijgen we steeds meer inzicht in waar we wel of niet archeologische sporen en vondsten kunnen verwachten. Daar komt wel bij dat het gaat om losse vondsten op het oppervlak, waarvan we niet goed weten wat de herkomst is. Zijn ze bij graafwerkzaamheden aan het oppervlak gekomen, of zijn ze met aangevoerde grond van elders op deze plek terecht gekomen? Je moet dus altijd kritisch kijken naar de vondstomstandigheden. In dit geval passen de vondsten in het beeld dat we hebben van het gebied waar de scherven gevonden zijn. Er ligt hier een aantal grafheuvels uit de Bronstijd en IJzertijd en er zijn in het verleden bij graafwerkzaamheden al meer vondsten uit de prehistorie gedaan. De vondsten worden beschreven en geregistreerd in het landelijke archeologische informatiesysteen, zodat we bij toekomstige werkzaamheden in dit gebied een goed beeld hebben van wat hier al aan archeologische vondsten bekend is.

Maanweg

Woensdag zijn we gestart met een proefsleuvenonderzoek in Leusden, op het nieuwe tracé van de Maanweg. Ondanks het soms barre weer houdt de opgravingsploeg stand.....

Asschatterkeerkade

Afgelopen vrijdag hebben we het veldwerk van het proefsleuvenonderzoek bij de Asschatterkeerkade afgerond. We zijn nu druk bezig met de uitwerking en kunnen alvast wat eerste resultaten melden:

Bij het onderzoek zijn twee coupes (dwarsdoorsnedes) door de keerkade gegraven en is 1 kleine werkput aangelegd ten noorden van één van de kazematten . De twee coupes hebben een duidelijk beeld van de opbouw van het dijklichaam opgeleverd. Zo blijkt dat de top van het dijklichaam gedeeltelijk is weg-geërodeerd. Bovendien lijkt de dijk op een oude (perceels)sloot te zijn aangelegd.

De coupe ter hoogte van de kazemat leverde mooie dwarsdoorsnedes door een loopgraaf op (zie foto hieronder).

Uit het onderzoek blijkt dat in de loopgraaf palen hebben gestaan. Deze palen stonden schuin tegen de wand van de loopgraaf aan. Waarschijnlijk zaten tegen de palen planken bevestigd. ( De planken en palen zijn niet meer teruggevonden, alleen de paalgaten van de palen zijn bewaard gebleven) De loopgraaf is gefaseerd dicht geraakt en heef nog een maximale diepte van 1,10 meter onder de huidige top van de keerkade. Het tracé van de loopgraaf is ter hoogte van de kazemat vastgelegd. De loopgraaf loopt in een zigzag patroon richting- en- van de kazemat af en loopt ter hoogte van de kazemat parallel aan de constructie. Op de foto kan je goed het zig-zag patroon zien (donkergrijze verkleuring)

Tijdens het onderzoek zijn een drietal kogelhulzen gevonden. Ook zijn in de loopgraaf diverse (resten van) spandraden en spijkers gevonden.

Een bijzondere locatie dus; met veel sporen uit het verleden in de bodem. En ook bovengronds; een betonnen tankversperring moest iedere werkdag met de kruiwagen gepasseerd worden...

Vandaag in de krant

Loopgraven

Vanochtend hebben we bij het graven van een profiel (dwarsdoorsnede) door de keerkade loopgraven aangetroffen. Dit is van belang voor de reconstructie die uiteindelijk zal plaatsvinden, want we weten nu waar de loopgraaf precies lag en hoe diep ie was. De komende dagen doen we hier meer onderzoek naar en graven we ook bij één van de kazematten.

Vanmiddag was er de gelegenheid voor belangstellenden om de opgraving te bezoeken. Er was grote belangstelling vanuit de Stichting Grebbelinie. Erg leuk voor de archeologen om zo veel enthousiaste en geinteresseerde bezoekers te spreken, en ook erg nuttig: er werd een hoop kennis en ervaring uitgewisseld.

En ook de pers was aanwezig, de komende dagen zullen we weer eens het nieuws halen.

Weblink

Wil je meer weten over de grebbelinie en de Asschatterkeerkade? Surf dan eens naar deze link:
http://www.grebbelinie.nl/page/projectasschatterkeerkade

Asschatterkeerkade

Vandaag zijn we begonnen met een proefsleuvenonderzoek op een historische locatie in Leusden: de Asschatterkeerkade. Deze dijk is aangelegd in de 18de eeuw en maakt deel uit van de Grebbelinie. In de periode 1939-1940 zijn er negen betonnen kazematten gebouwd en op de dijk is ook nog een betonnen tankversperring zichtbaar. Een aantal organisaties, waaronder de Gemeente Leusden, heeft in 2006 het plan opgevat om de grebbelinie meer onder de aandacht te brengen en de zichtbaarheid te vergroten. In het kader hiervan doen we dit onderzoek: op twee locaties op de dijk leggen we proefsleuven aan om de opbouw van de keerkade in kaart te brengen, de ingang van één van de kazematten weer vrij te leggen en te reconstrueren waar zich de loopgraven bevonden en hoe deze eruit moeten hebben gezien. In de loop van de week hopen we wat meer over de eerste resultaten te kunnen vertellen.

Loopgravenreconstructie

Omdat ik afgelopen woensdag een afspraak had vlak bij het voormalige Kamp Amersfoort, ben ik even langs gegaan om te kijken hoe de loopgravenreconstructie vordert. Het schiet al aardig op! Hier wat foto's:

Opgraving Kamp Amersfoort II

Misschien heb ook je het al gelezen in de krant, of zelfs op televisie gezien. De archeologische opgraving op Kamp Amersfoort trekt veel aandacht. Vandaag is de laatste dag waarop de archeologen hier aan het werk zijn en we zijn weer even gaan kijken. Vandaag was te zien hoe de loopgraven gemaakt waren. Op de foto zie je zogenaamde paalgaten. Donkere vierkante vlekken in de gele moedergrond. In de donkere plekken stonden de houten paaltjes, waartegen de planken wanden van de loopgraven waren getimmerd. Hoewel al het hout is verdwenen, hebben de archeologen hiermee wel aangetoond dat het er ooit heeft gezeten. De vorm en richting van de loopgraaf is zo precies te reconstrueren.

Behalve de loopgraven is ook een vierkante stelling onderzocht. Dit is een heuvel die in twee fasen – zo hebben de archeologen van RAAP ons laten zien – is opgeworpen, waarbinnen het luchtafweergeschut stond opgesteld. Op de foto hieronder is een dwarsdoorsnede van de heuvel te zien. De twee dunne zwarte bandjes tonen de scheiding tussen de twee ophogingsfasen van de stelling.

We zouden bijna vergeten dat dit gebied ver vóór de Tweede Wereldoorlog ook al in gebruik was. De vier lichtbruine banen die vanaf de rechterkant van de foto het vlak inlopen, zijn waarschijnlijk resten van Middeleeuwse grondverbeteringsporen. Honderden jaren voor de tijd waarin er zulke verschrikkelijke dingen gebeurde op deze plek, bewerkten boeren hier nog gewoon hun akkertjes. Dat is een vreemde gedachte als je nu over dit terrein loopt.